پراکنده از فرزاد حسنی

مجموعه یادداشت ،داستان و نقادی( فیلم،تئاتر ،موسیقی و کتاب) پراکنده و گاه و بی گاه از"فرزاد حسنی" در محیط محترم وب

یادداشتی برای نمایش "رمولوس کبیر"
ساعت ٤:٤۱ ‎ب.ظ روز چهارشنبه ٦ آبان ۱۳۸۸  

این چند روز گذشته

 +

یادداشتی برای نمایش "رمولوس کبیر"

این چند روز گذشته دوباره مسافرتی پیش آمد و این طرف ها نبودم . این بار مقصد جزیره بود . برای چندمین بار ناخواسته مسیرم خورده بود به جزیره .

پرواز با تاخیری چند ساعته تقریبا نیمه های شب به جزیره رسید و من خسته و کوفته و داغون مثل همه مواقعی که هر وقت خستهتر می شم ،خواب از سرم پرید و به ناچار رفتم سراغ داروی همیشگی :یعنی کتاب.

کتابی را همراه خودم آورده بودم از "داریوش مهرجویی" به نام "به خاطر یک فیلم بلند لعنتی " یک ضرب شصت صفحه رو رفتم جلو تا بالاخره خوابم گرفت . تو این شصت صفحه بخاطر متن و نوع نوشتن اثر ،با حالتی از بهت و تعجب می خوندم و جلو می رفتم. از مهرجویی انتظارم بالاتر بود . به نظرم تو این نوشته لحن و نوع نوشتن یه جورایی به دل نمی شینه . تا اینجای کار که حدود 150 صفحه ای خوندم نو نگارش و لحن و دیالوگها بهم نچسبیده  . حالا جلوتر برم تاببینم چی می شه .

تو جزیره از طرف مهرک واسم اس ام اس اومد تا توی یک مراسم دعا شرکت کنم . ظاهرا دوستان جمع بودند تا با دعا خوانی برای آزادی عزیزان دعا کنند .

جواب دادم که مسافرم و اونجا نیستم و گفتم اگر خدا دعای یک مسافر را قبول کند از همینجا و همزمان با شما دعا می کنم و نوشتم :

خدایا رها کن ،ما را از غم و آنها را از حبس .آمین !

جزیره آرامش خاصی را به آدم می دهد . انگاری از همه چیز و همه کس کنده شده ای و به هیچ چیز و هیچ جا وابستگی نداری . اینجا مردمان سعی می کنند جور دیگر زندگی می کنند .منظورم از جور دیگر زندگی کردن یعنی نوعی زندگی متفاوت با مردم داخل کشور حالا فرقی نمی کند در کسب و کار ، وصال محبوب زمینی یا ازلی و... . اینجا ساعت بیدار شدن و خوابیدن و کارکردن همه داخل کشور متفاوت است . هر چند فضا یک جورایی متاثر از تکنولوژی روز و حتی پیشرفته تر از داخل کشور است ،اما درجزیره جاهایی هست که اگر کمی از این فضای به شدت مدرن فاصله بگیری می توانی به اصالت انسانی و طبیعت بیشتر نزدیک شوی .بومی های جزیره هنوز اصالت خود را دارند . باید در حاشیه های جزیره بگردی تا پیدایشان کنی و به میانشان بروی و گوش به موسیقی شان بسپاری .

هوای جزیره بهاری و شب ها سرشار از آرامش بود و این همه مزیت های منحصر به فردی را برای تفکر و اندیشه فراهم می آورد . اندیشه ای فراتز از زندگی روزمره و زندگی غرغه ما به مادیات

به نظرم وقتی اینجا می آیی باید هرچه فکر و خیال در سر داری و تمام گرفتاری و بدبختی های روزگار را در همان فرودگاه و یا توی هواپیما جا بزاری و وقتی پیاده می شوی سراپا تصمیم باشی برای لذت بردن از حال و هوای جزیره .

این دیگر انتخاب یا اختیار توست که از خرید در جزیره لذت ببری یا از طبیعت و هوای آن ، یا از ساحل زیبا و دیگر نقاط دیدنی و تاریخی اش .

بگذریم .....

چند وقتی هست که برگشته ام . دیروز نشتسته بودم سر کارنوشته های اخیر و داشتم تعدادی از نوشته ها را ویرایش و بازنویسی می کردم که به دعوت دوستی برای دیدن دوست دیگر تشویق و ترغیب شدم به رفتن و کندن از حال و هوای خودم .

مسیر مرکز شهر بود و برای رفتن نمی شد با خودرو رفت . توی خیابان موتور سیکلتی کرایه کردم و با این قیافه پریشان تو حال و هوای بارونی تهران دیروز رفتیم تو دل مرکز شهر. باد ما را با خود می برد و موهای همیشه آشفته ام با هر نسیم و باد ،آشفته تر از پیش شده بود .

تو مسیر دست ها را باز کرده بودم ، انگاری که بخواهم پرواز را از روی زمین و بین ماشین های بزرگ و کوچک و توی این خیابان های دود گرفته تجربه کنم .

جالب بود . این موتور سواری هم لذت و تفریحی است که کمتر پیش می آید تجربه اش کنی .

دوست نازنینمان را بعد از چند سال دیدیم و به وقت برگشت به اصرار این دوست فعلا همیشه همراهمان مسیرمان تغییر کرد به سمت تئاتر شهر و یکهویی نمی دانم چی شد که سه تا بلیط خریدیم برای نمایش "رمولوس کبیر" و رفتیم تو .

وقت برگشت دوستمان پرسید نظرت چی بود در مورد این تئاتر به ایشان گفتم نظرم را در وبلاگ می نویسم .بخونش .

پوزخندی از سر تمسخر و استهزا زد و گفت :باز مسخره بازی رو شروع کردی .تا کی می خواهی به این خودشیفتگیت ادامه بدی .

 

این نوشته تقدیم به این دوست عزیزمان آقای دکتر س.ا.م درباره "رمولوس کبیر"

 

رمولوس کبیر

 

کارگردان و دراماتورژ: نادر برهانی مرند

روملوس کبیر

مشاور کارگردان : کورش نریمانی
نویسنده: فردریش دورنمات
مترجم نمایشنامه: حمید سمندریان

طراح صحنه : رضا شاپورزاده

طراح لباس : پریدخت عابدین نژاد

طراح چهره پردازی :سارا اسکندری

آهنگساز : امیر حسین ندایی

سالن اصلی تئاتر شهر، مهر و آبان ۸۸
۱۲۰ دقیقه، ۸۰۰۰ تومان

بازیگران :

سیامک صفری(رمولوس) –علا محسنی (ماما)سهراب سلیمی(آشیلس)مهرداد ضیایی(تولیوس) –فرزین محدث(آپولیون)-ریما رامین فر(ژولیا)-افسانه ماهیان(رِا)-داریوش موفق(مارس)-محمود جعفری(سنو)سینارازانی(سولفوریدوس)-بهرامافشاری(فسفوریدوس)-مهدی سلطانی (سزار روپوف) –علی عامل هاشمی (آجودان)-قاسم محبی(قاصد) –رحیم نوروزی(امیلیان) –هوتن شکیبا(آشپز)-هادی عامل(قاصد)-اشکان هورسان(برادرزاده) و پیام دهکردی(ادوآکر)

 

شروع داستان 

داستان  در یک بیست و چهار ساعت اتفاق می افتد .شروع ماجرا از آغازین دقایق بامداد است یعنی زمانی که مرغ های کاخ امپراطوری رم یا دقیق تر بگوییم مرغ های رمولوس کبیر در حال تخم گذاشتن هستند .

رمولوس امپراطور رم علاقه عجیب و خاصی به پرورش مرغ و تخم های آنها دارد و در طول مدت زمامداری خود تقریبا تمام کارهای کشورداری را رها کرده و با مرغ های خود مشغول است . طراحی مرغ های مصنوعی در ابتدای نمایش جالب اما به نظرم نوع نورپردازی ضعیف بود .

با شروع صبح و روشن شدن هوا در ابتدا صدای شیهه اسبی و صدای سوار آن را می شنویم که ظاهرا با تاخت از راه دور به طرف کاخ در حال حرکت است . نوع صدا گذاری در این فضا به نظر ضعیف است و این احتمالا باید به نوع سیستم صوتی سالن هم مرتبط باشد . در نهایت می فهمیم که صدای اسب و سوار مربوط به قاصدی است که به عنوان آخرین بازمانده از حمله ژرمانها حامل پیام مهمی از فرمانده سپاه رم در برابر ژرمانها است که قبل از اسارت برای امپراطور رم نگاشته است .

پیک با دیدن پیشکار رمولوس با اصرار از او می خواهد که به او اجازه دهد تا رمولوس را ببیند و پیام مهم خود را به او برساند اما پیشکار به او می گوید که برای دیدن امپراطور باید قوانین و تشریفات معمول اداری را رعایت کند و این کار چند روزی طول می کشد . در نهایت قاصد با جمله ای جالب این پرده را به پایان می رساند :" رم به خاطر حماقت یک پیشکار سقوط خواهد کرد . "

واما در بخش های بعدی و همزمان با پیشرفت داستان می بینیم که پیشکار چیزی شبیه "باسکر "اسب در داستان قلعه حیوانات "جرج اورول "است و به چیزی جز انجام درست و صحیح کارهایی که به او سپرده شده نمی اندیشد . برای او فرقی نمی کند کار درست یا غلط باشد . مهم این است که درست انجام شود . او تا به آخر هم به رمولوس کبیر وفادار می ماند و تنها به خواست اوست که به پیشنهاد کاری تاجر شلوار فروش در آخرین لحظات سقوط رم در حالیکه همه رمولوس را تنها گذاشته اند ،پاسخ مثبت می دهد .

حالا رمولوس امپراطور رم را می بینیم که سرمیز صبحانه آماده برای  خوردن صبحانه است و به تدریج اعضای خانواده هم سر میز صبحانه حاضر می شوند . در این حین شاهد دیالوگ های رمولوس در باره مرغ ها و تخم هاشان هستیم .ظاهرا رمولوس نام امپراطورهای سابق رم را روی مرغ هایش گذاشته است و بنابراین بازی کلامی تخم داشتن مرغ ها با توجه به دو معنی بودن این کلمه برای تماشاگر جالب می نماید و این اولین بخش از این طنز تلخ است که تماشاگر را می خنداند .

افسانه ماهیان در رمولوس کبیر

اصل ماجرا چیست ؟

با پیشرفت داستان و اطلاع از حمله ژرمانها و سقوط رم شرقی و پناهنده شدن سنو امپراطور رم شرقی به رمولوس به امید کمک گرفتن از رم غربی برای حمله به ژرمانها و بی تفاوتی رمولوس به درخواست سنو ، به تدریج تماشاگر نتیجه می گیرد که او امپراطور بی کفایتی است که به هیچ عنوان درباره امور مملکت خود تدبیری ندارد و برای مقابله با سپاه ژرمانها پیچ فکری ندارد .

رمولوس که روستا زاده ای عامی بوده(این را یکی دوباردر گفتگو با همسرش و ادوآکر بر زبان می آورد) و بر حسب اتفاق به تاج و تخت پادشاهی رسیده است ظاهرا با دیالوگ ها و رفتار احمقانه اش امپراطوری ظعیف و بی تدبیر نشان می دهد . دورنمات در "رمولوس کبیر" تلاش کرده در یک بستر کمدی ، عمیق ترین مفاهیم فلسفی و انسانی را مطرح کند؛ در "رمولوس" شاهد طرح مساله اجرای عدالت در بستر یک کمدی هستیم .ظاهرا تماشاگر با توجه به رفتار و عملکرد امپراطور به این نتیجه می رسد که این نمایشنامه یک نمایشنامه طنز و کمدی است و برای خندیدن به این فضا آمده است اما در باطن واقعیت چیز دیگری است و نویسنده نمایشنامه حقیقت دیگری را در سر داردو  این حقیقت واقعیت ، هنگامی که خیلی از جاها با کمدی همراه می شود صرف خنداندن مخاطب ملاک نیست ، بلکه به فکر فرو بردن او هدف اصلی است و باید آنقدر زیرکانه عمل کرد که وقتی همه ی خندیدن ها تمام شد مجالی را برای اندیشه قرار داد تا به هسته اثر بتوان رسید .این نمایشنامه در عین حال که در سیر داستانی خود پیش می برد ، در کنار آن خنده را هم برای مخاطب به ارمغان می آورد ،ولی باید توجه داشت که مفهوم اصلی فلسفی خود را (که اجرای عدالت است) به شکل ماهرانه ای در خود جای داده است . رمولوس در این نمایشنامه ظاهرا در مقام امپراطور رم ظاهر شده است اما می بینیم که به هیچ عنوان علاقه ای به قدرت و جایگاه خود ندارد و خودخواسته علاقمند به نابودی این امپراطوری است که به قول خودش روی جمجمه های غریبه و آشنا بنا شده است . نکته و کلید اصلی ماجرای رمولوس تصمیم روشنفکرانه وی در تلاش برای دست یابی به حکومت آزاد است . تصمیمی که به نظر رمولوس تنهابا فروپاشی امپروطوری رم محقق می شود .اما اصولا این تصمیم در تضاد با جایگاه اوست ، همین مساله یکی از ارکان مفهومی و بنیادین اثر یعنی اجرای عدالت است.نکته کلیدی تصمیم رمولوس در مورد کشورش را می توان در دیالوگ های او با دخترش و نیز دیالوگ های او با امیلیان نامزد دخترش جست و جو کرد .رمولوس چنین کشور و میهنی را که در سایه قدرت و فساد و دیکتاتوری بوجود آمده شایسته دوست داشتن  و فداکاری نمی داند و به همین دلیل به دخترش توصیه می کند که معشوقش را به میهن ترجیح دهد و لازم نیست بخاطر چنین میهنی از خود گذشتگی کند . رمولوس حتی در برابر پیشنهاد تاجر شلوارفروش برای پرداخت مبلغی به ژرمانها برای جلوگیری از حمله آنها تنها در ازای اجباری کردن پوشیدن شلوار و اجازه ازدواج تاجر با دخترش ، با وجود اصرار همه حتی همسرش(برای قبول پیشنهاد) مقاومت می کند .به اعتقاد او عشق و پیوند میان دخترش و نامزد او بسیار گرانبها تر و ارزشمند تر از حفظ این حکومت و پایه های مستحکم آن در بستر خون است .او که از زمان به حکومت رسیدن هیچ گونه نامه ای را نپذیرفته و در هیچگونه از امور کشور داری دخالتی نداشته و حتی کمتر از کاخ خود بیرون آمده ظاهرا "بهلول "وار همه چیز را زیر نظر داشته است . در جایی می گوید :

"لازم نیست من از قصرم بیرون بیایم . می توان همه چیز را تجسم کنم ."

 به نظر تماشاگران با توجه به حال و هوای امروز جامعه برخی دیالوگ های رمولوس بسیار تر و تازه و امروزی می آید و ببه همین دلیل به هنگام شنیدن آن خیلی سریع و با سرعت واکنش مشان می دادند و در حین اجرا به تشویق می پرداختند . یکی از جملات تاریخی رمولوس چنین بود :

" وقتی که میهن تصمیم به قتل مردم می گیرد خود به خود اسمش می شه دولت "

یا در جای دیگری به امیلیان می گوید :

"عدالت چیز وحشتناکیه .هر وقت جام ها به افتخار عدالت به هم می خورند نمی دانم چرا اتفاقی می افتد . "

رمولوس در گفتگو با ادوآکر و به هنگام فتح کاخ خود را مهیای پذیرش تقدیر و آماده مرگ نشان می دهد . او که تا دقایقی پیش خبر مرگ همسر و دختر و نامزدش را شنیده است با تصور اینکه تا ساعاتی دیگر مرگ را در آغوش خواهد کشید ،خونسردی خود را حفظ می کند و منتظر سقوط کامل رم می ماند و می گوید :

" کسی که به مرگ نزدیکه برای مرده ها گریه نمی کنه . "

در گفتگو با ادوآکر بعد از فتح رم با تعجب می بیند که نظراتشان چقدر به هم شبیه است و ظاهرا ادوآکر نیز همچون او روستا زاده است که به صورت اتفاقی به حکومت رسیده و همانند رمولوس از شرایط خود ناراضی است و چون او علاقه خاصی به پرورش و نگهداری مرغ دارد .

ظاهرا رمولوس از ادوآکر خردمند تر می نماید و به همین دلیل می بینیم که او ضمن پذیرش ضمنی این موضوع برادرزاده اش را مجبور به تعظیم در برابر رمولوس می کند و در نهایت این رمولوس است که جلوی تصمیم عجولانه ادوآکر را برای کشتن برادرزاده اش می گیرد و از او می خواهد که همچون او تسلیم سرنوشت شود چرا که با کشتن برادرزاده اش چیزی به دست نخواهد آورد و تنها برادرزاده اش را در نظر مردم قهرمان می سازد :

"مردم همیشه به دنبال قهرمان پروری هستند .تو نمی تونی اونها رو عوض کنی "

در نهایت رمولوس به آنچه که در ذهنش ترسیم کرده یعنی سقوط امپراطوری رم و فروپاشی پایه های ظلم و ستم ،به دست تقدیری که در وقوعش خود نقش مستقیم داشته،می رسد .تنها چیز غیر قابل پیش بینی برای رمولوس زنده ماندن او بعد از فتح رم است .ادوآکر از کشتن رمولوس منصرف می شود و به او اجازه زنده ماندن می دهد و این چیزی است که تمام افکار و برنامه های ذهنی رمولوس مهیای مرگ را به هم می ریزد . در صحنه آخر رمولوس درمانده کاخ را ترک می کند و آدواکر در حالیکه تاج پادشاهی رم را بر سر دارد با اکراه و نارضایتی به استقبال تقدیر ( یعنی کشته شدن به دست برادرزاده قدرت طلبش در آینده نه چندان دور) می رود .تقدیری که کاملا از آن مطلع است اما برای وقوع آن نه علاقمند است و نه کاری نکرده است.ادوآکر نشان می دهد  همانند رمولوس برای اجرای عدالت حاضر به گذشتن از همه چیز خود نیست .

 

سیامک صفری در نقش رمولوس کبیر

شباهت های "رمولوس کبیر" و "ملاقات بانوی سالخورده"

در"ملاقات بانوی سالخورده" شاهد اجرای عدالت در شهر" گولن" به وسیله بانوی سالخورده با پایان دادن به زندگی "آلفرد ایل" و تسویه حساب به قیمت یک جفت کفش برای هر یک از ساکنان گولن هستیم  و در "رومولوس کبیر" شاهد همین مهم هستیم اما امپراطوری روم (و بلکه جهان) به جای شهر گولن خواهد بود امپراطور رومولوس به جای آلفرد ایل . شاید قیمت یک جفت کفش نوی زرد رنگ هم با یک شلوار زرد رنگ برابر باشد !!!نکته مهم اینجاست ، درست است که شباهت های بسیاری در مفهوم فلسفی دو اثر وجود . مرگ ایل در "ملاقات بانوی سالخورده " توانست دست های تک تک ساکنان گولن را در ازای یک جفت کفش به خون آلوده کند ، اما در" رومولوس کبیر " اگرچه ساکنان روم شلوار بر تن کردند و ماجراهای بسیاری رخ داد و روم فتح شد اما با ورود "ادوآکر " می بینیم در آخر رومولوس زنده می ماند و حتی دقایقی را این دو بر سر پرورش مرغ هایشان با هم گرم می گیرند .

پیشرفت برای دست یابی به عدالت در نمایش "رومولوس" از نمایش "ملاقات بانوی سالخورده" بیشتر است . این مفهوم فلسفی و انسانی ممکن است که تا آخر جهان به طور کامل رخ ندهد اما گونه ای از این عدالت را با طعم تئاتری دورنمات به یک پشتوانه فراواقعی در "ملاقات بانوی سالخورده" می بینیم و گونه دیگر این عدالت را در رومولوس با سبکی کمدی شاهد هستیم . این قدرت دورنمات را نشان می دهد که توانسته به هر نحوی دغدغه خود را در متنهایش نشان دهد .

 

 جالب ،دعوت از نمایندگان مجلس

با توجه به استقبال کم نظیر مردم، هنرمندان و اصحاب رسانه از نمایش "رومولوس کبیر" نوشته فریدریش دورنمات از نمایندگان مردم در مجلس شورای اسلامی نیز برای دیدن این نمایش دعوت شده است.همچنین گروه نمایش "رومولوس کبیر" به زودی پذیرای نمایندگان عضو کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی خواهد بود.این دعوت به منظور آشنایی هرچه بیشتر اعضای محترم مجلس شورای اسلامی با هنر نمایش و تشویق و نیز تشویق و  ترغیب اهالی تئاتر صورت گرفته است.فکر کنم شنیدن برخی دیالوگ های نمایش برای این قشر از جامعه جالب باشه .

------------------------------

تئاتر رمولوس کبیر از نگاه دیگران

رحیم عبدالرحیم‌زاده -منتقد

 "رمولوس کبیر" جدیدترین تجربه کارگردانی نادر برهانی‌مرند بر چند جاذبه عمده استوار است. جذابیت‌هایی که حداقل در ظاهر باعث پوشاندن نقاط ضعف کار و رضایت خاطر تماشاگر می‌شود. عمده‌ترین جذابیت اثر به نمایشنامه آن مربوط می‌شود. نمایشنامه کمتر خوانده شده دورنمات که به نوعی با اجرای برهانی‌مرند احیا می‌شود و مخاطب ایرانی را یک بار دیگر با طنز هولناک، صریح و گزنده دورنمات روبه‌رو می‌سازد، اثری که جزء کمدی‌های اولیه وی به حساب می‌آید و در واقع نخستین نمایشنامه‌ای بود که دورنمات به واسطه آن به سبک خاص و طنزگونه خود دست یافت. عمده جذابیت‌های این نمایشنامه را می‌توان به شخصیت‌پردازی بدیع، چرخش‌های به یک باره و شوکه کننده و مفاهیم عمیق و ضدفاشیستی آن مرتبط دانست.

    
هرمز هدایت، کارگردان و بازیگر

انتخاب نمایشنامه، انتخاب بسیار خوبی بود. اجرا و بازی ها هم خیلی خوب بود. اما همه چیز در حد متعالی نبود. بیشتر از این که بخواهم درباره دلیل 3 ستاره دادن به این اثر حرف بزنم، ترجیح می دهم درباره این که چرا 4 ستاره ندادم، بگویم. این که بازنویسی و نگرش گروه اجرایی به اجرا و جنبه های اجرایی آن، نقصان داشت و می توانست بهتر از این باشد؛ اما در مجموع من یک تئاتر خوب دیدم.

 

محمدرضا خاکی، کارگردان و مدرس دانشگاه

اجرای خوبی بود. من شخصا به عنوان یک تماشاگر با کار ارتباط برقرار کردم و معتقدم کارگردانی و اجرای رومولوس کبیر به اندازه ای بود که توانست با تماشاگر داخل سالن ارتباط خوبی برقرار کند. اگر گروه اجرایی سعی می کرد سلیقه تماشاگر خاص را هم جلب کند، اثر ماندگارتری بود.

 

علی اصغر دشتی، کارگردان تئاتر

انتخاب نمایشنامه دلیل اصلی خوب بودن این تئاتر است، چرا که مناسبات و روابط شخصیت ها و از همه مهم تر، شخصیت پردازی قهرمان نمایش در متن قوی تاثیرگذار است. تاثیرگذاری این متن به حدی است که با تمام فضاهای غلط لودگی که وارد اجرای آن شد، باز هم روی تماشاگر اثر می گذارد. از طرف دیگر، ما شاهد بازی هنرپیشه ای روی صحنه هستیم (سیامک صفری) که یک تنه بار سنگین اجرا را روی دوش می کشد.

 

مهدی یاورمنش، روزنامه نگار

فریدریش دورنمات در نمایشنامه رومولوس کبیر، دغدغه های انسان میانه قرن بیستم را در آن مطرح می سازد. این کار را یک بار دیگر نادر برهانی مرند با متن دورنمات می کند و با توجه به مسائل روز جامعه اش، در آن تغییراتی را به وجود می آورد. این کار اگرچه در جذب مخاطب عام تاثیر مثبت داشته، اما از آنجا که تراژدی کمدی رومولوس کبیر را به یک طنز صحنه ای تبدیل کرده، مانعی در برابر انتقال مضمون و موضوع نمایشنامه به وجود آورده است.